Ype de Boer: “Cynisch relativisme niet noodzakelijke reactie op nihilisme”

David van Overbeek in gesprek met Ype de Boer, filosoof en schrijver, over de vraag hoe de moderne mens omgaat met een ervaring van zinverlies.


Onlangs sprak Ype de Boer op Brainwash festival, een jaarlijks filosofisch festival in de binnenstad van Amsterdam. Volgens sommigen voorzien festivals als Brainwash in een vraag naar zingeving als reactie op een steeds breder gedeelde ervaring van vervreemding in het leven van de moderne mens. In dit gesprek met Voor de Ommekeer legt Ype de Boer mede aan de hand van het werk van filosoof Giorgio Agamben uit hoe we deze ervaring kunnen begrijpen, welke reacties hierop mogelijk zijn en wat de consequenties kunnen zijn.

Zinverlies van de moderne mens

Melencolia I (1514) – Albrecht Dürer

Om te begrijpen wat zinverlies inhoudt helpt het om te kijken naar de gravure Melencolia I (1514) van renaissancekunstenaar Albrecht Dürer. De Boer: “We zien daar een engel afgebeeld, maar niet zoals we dat gewend zijn in de Christelijke kunst. Hij zit onderuitgezakt en kijkt verveeld. Om hem heen liggen allerlei meet- en rekeninstrumenten. Het lijkt alsof de engel zich niet kan toe-eigenen wat de ontwerpers van deze instrumenten ooit heeft bezield. Nu, zoals die engel zich verhoudt tot die instrumenten zo verhoudt de moderne mens zich ook tot haar geschiedenis: we hebben een steeds grotere hoeveelheid kennis over ons verleden die we kunnen proberen te begrijpen in bijvoorbeeld een museum, maar tegelijkertijd is het voor ons niet invoelbaar waarom men vroeger al die projecten ondernam.”

“We leven misschien meer in een tijd waarin ook de burger niet echt geloofd dat degenen die aan de top staan weten waarvoor ze de orde in stand houden.”

Ype de Boer

Hierbij gaat het niet zozeer om de tijdgebondenheid van zeden en gewoonten, maar vooral om het zingevend kader die de gebruiken van een tijd zijn betekenis geven. In zoverre op dit punt de keten van overlevering doorbroken is voor de moderne mens voelt hij zich vervreemd van zijn eigen geschiedenis. De Boer: “Hij heeft dan wel overzicht over de praktijken van vroeger, maar heeft geen toegang tot het ‘waarom’ ervan. Hij kan bijvoorbeeld reizen naar de piramiden, maar kan niet werkelijk begrijpen waarom men ooit zo’n project ondernomen heeft.”

De vraag is dan in hoeverre de moderne mens meer last heeft van dit zinverlies dan vroeger. Blijkt namelijk uit Melencolia I zelf niet al dat deze gemoedstoestand al eerder ervaren werd? De Boer denkt dat dit zinverlies eerder vooral werd ervaren door dichters, kunstenaars en filosofen. “Nu leven we misschien meer in een tijd waarin ook de gewone burger niet echt geloofd dat degenen die aan de top staan weten waarvoor ze de orde in stand houden. Op politiek niveau spelen allerlei begrippen zoals gelijkheid en vrijheid, maar geen enkele partij kan ze echt definiëren. Ook mensen die zich niet in het alledaagse leven bezighouden met filosofie en kunst hebben er geen vertrouwen in dat zij dat kunnen.” Filosofische festivals als Brainwash zetten dus misschien ook wel in op mensen die aan zinverlies leiden en die kritisch met zingevingsvragen omgaan. De Boer: “Zinverlies heeft misschien wel zijn eigen markt gecreëerd.”

Cynische relativisme niet noodzakelijke reactie

De ervaring van zinverlies heeft ook sterke associaties met nihilisme: het idee dat waarden en opvattingen relatief zijn, en dat er slechts subjectieve overwegingen zijn om het één boven het ander te verkiezen. Dit fenomeen wordt breed bediscussieerd. “Met name in Amerikaanse kringen zijn er intellectuelen die vinden dat we ons in een soort cynisch moreel relativisme bevinden. Sterker nog: zij leggen een direct verband tussen de filosofen die hebben onderzocht wat nihilisme is en de observatie dat veel mensen zeggen dat alles een subjectieve opvatting is. Die intellectuelen verwijten de filosofen dat zij de waarden hebben weggepraat, en verbinden er de oproep aan om oude waarden weer in leven te blazen.” Volgens De Boer is dat geen neutrale reactie op nihilisme. Uit de constatering van nihilisme volgt niet noodzakelijk dat we verzanden in een cynisch relativisme. Er zijn andere reacties mogelijk.

“De ervaring van openheid gaat ook gepaard met een ‘verloren zijn’, en dat is geen fijne ervaring.”

Ype de Boer

De Boer: “Neem een andere ervaring van zinverlies die iedereen wel eens heeft: Je wordt wakker en in plaats van in je dagelijkse routine te stappen raak je heel even los van die routine en overzie je je leven los van de ordening vanuit die routine. Je vraagt je af: waar doe ik het allemaal voor? Op dat moment ben je even bevrijdt van de zingevende kaders die je leven een bepaalde kant op sturen. Er ontstaat een openheid.” Het ervaren van deze openheid kan, naast cynisme, een tweede reactie oproepen. “De openheid kan dichtschroeien door direct opzoek te gaan naar nieuwe ideeën om je identiteit vorm te geven. Bij ingrijpende gebeurtenissen als een relatiebreuk of ontslag zie je vaak dat men die openheid direct gaat opvullen. Dit is ook een begrijpelijke reactie. De ervaring van openheid gaat ook gepaard met een ‘verloren zijn’, en dat is geen fijne ervaring.”

In het oeuvre van Murakami – dat De Boer dit jaar filosofisch heeft geprobeerd te begrijpen in het boek Murakami en het Gespleten Leven – komt deze thematiek ook naar voren. De Boer: “In de werken van Murakami leiden de hoofdpersonen een heel stabiel leven en doen ze er vaak alles aan om dat in stand te houden. Dan gebeurt er iets onverwachts zoals verliefdheid of de dood van een geliefde waardoor hun leven lijkt te splijten. Vervolgens geven ze uitdrukking aan deze gespletenheid door terug te grijpen op het verleden of door vooruit te grijpen naar een nieuwe identiteit.”

Een derde weg: cultiveren van openheid

Maar er is een derde reactie op zinverlies die De Boer het meest fascineert: het verwijlen in de ontstane openheid. Wat houdt dit precies in? De Boer: “Op individueel vlak is deze vraag relatief makkelijk te beantwoorden. Zo zijn er rijke spirituele tradities die allerlei manieren en methoden beschrijven waarin wordt geprobeerd deze openheid te cultiveren.”       

Met oplaaiende politieke thema’s als identiteit en migratie is het ook interessant om je af te vragen of deze openheid op een politiek niveau gecultiveerd kan worden. De Boer: “Dan wordt het een ander verhaal. Dat betekent misschien dat je anarchie in de meest radicale zin serieus moet gaan nemen. Anderzijds kan je ook zeggen dat de democratie al een manier is om met openheid om te gaan. Juist door een pluraliteit aan ideeën in stand te houden voorkom je dat een bepaald gedachtegoed de plek van het absolute in gaat nemen. Het gevaar van de openheid in politieke termen schuilt hem er in dat deze ook gebruikt kan worden. Dat mensen de dwaling zat zijn en juist een leider willen die een sterke visie neerzet waar men zich aan kan binden.”

Koop bij Bol.com

Beluister op Spotify